‘जहाँ भएपनि संघर्ष नगरी हुुँदैन, यसैले जीवनसँग त्यस्तो धेरै गुुनासो छैन’ : कमला घिसिङ

• बिन्दु अधिकारी ढकाल
• साउन ३, २०८२
• 0

हरेक वर्ष सरकारले ल्याउने नीति तथा कार्यक्रम र बजेट यस वर्ष पनि सार्वजनिक भइसकेको छ । देशमा विद्यमान रोजगारी सिर्जनालाई उच्च प्राथमिकतामा राख्न यस पटकको बजेटमा फरक ढङ्गले संवोधन गर्न खोजिएको समाचार सार्वजनिक भयो । स–साना योजनामा बजेट सकाउनुु भन्दा कसरी वेरोजगारीको दीर्घकालिन समाधान गर्ने ? यसतर्फ सरकारको ध्यान खिचिएको पाइयो ।

नेपालमा रोजगारी नभएर होइन, आकर्षक कमाई नभएर चाहिँ समस्या उत्पन्न भएको अड्कल र तर्क छ । यहाँ थोरै काम गरेर धेरै प्रतिफलको आस गरिन्छ । कम समय खट्दा ठुुलो मूुल्य कहाँ आर्जन हुुन्छ ? यहाँको मूुल समस्या नै यही हो । अर्को, विलासि वस्तुुको प्रयोग अर्थात् उपभोगमा पनि सीमा छैन । उपभोग्य वस्तुुमा हरेक नेपालीको माग बढ्दो छ । हात–हातमा स्मार्टफोन छ । इन्टरनेट छ । हिजो साइकल चढ्नेहरु मोटरसाइकलमा सवार छन् । मोटरसाइकल चढ्ने गाडीमा लम्किसके । आफ्नो पहुँच बढाइसके । आम्दानी नबढी क्रयशक्ति कहाँबाट आउछ ?

खरले छाएका घर प्रायः छैनन् । कृषिकर्म कागजमा मात्र सीमित भइसक्यो । त्यो बेला घुुमघाम भनेको मावल जाने कि हाटबजार धाउने चलन यतिखेर ‘प्याकेज’ लिएर विदेश सयरमा परिणत भयो । उसो त यहाँ आन्तरिक भ्रमण गर्ने संख्या पनि कम छैन । धार्मिक आस्थामा हिँड्ने जमात अर्कै (ठुलो) छ । यो सबै नियाल्दा जीवन कसरी चलेको छ ? जस्तो आफ्नो तरिका उसरी नै चल्ने चोला रहेछ भन्ने लाग्छ ।

अध्ययनको सिलसिलामा राजधानी आउने क्रम रोकिएको छैन । पढ्नकै लागि भनेर लाखौं खर्चेर विदेशीने संख्या भेलबाढी छ । नेपाली रुपैयाँको मूल्य थोरै छ, तुुलनात्मक रुपमा विदेशी आर्जन (न्युनतम कमाए पनि) सटही धेरै हुुन्छ । यस प्रलोभनले पनि पलायन दर बढ्दो छ । विशेषतः चिलगाडी यात्रा एकपछि अर्को अर्को पछि अर्को फेसन जस्तो भयो ।

उसो त गाउँबाट शहर वा राजधानी पढ्नका लागि मात्र नभएर आवश्यकतायुक्त परिस्थितिले पनि मानिसको गन्तव्य तय हुुने रहेछ । विश्वप्रसिद्ध एउटा भनाइ छ कि यात्राले मानिसको भाग्यको उदय हुुन्छ । ब्याडमा हुुर्किएको बिउ झिकेर खेत रोपे जस्तो । मकै गोड्दै बिरुवा सारे जस्तो । घना-ठुुलो जङ्गल कहाँ एक नासका रुख मात्र हुन्छन् र ?

त्यहाँ जातजातका बोट बिरुवा र विभिन्न तुुलफुुल हुुन्छन् । कति बढालुु हुुन्छन्, कति बढ्न सक्दैनन् । कति फुल्ने फल्ने हुन्छन्, कति फल्दैनन्, फुल्दैनन् । कति जाग्छन्, कति जाग्दैनन् । जे होस्, जराले ठाउँ नछोडेसम्म संघर्षमय परिस्थिति सामना गरिरहेका हुुन्छन् । सहज असहज समय मध्यमार्ग व्यथित गरिरहेका हुुन्छन् ।

यस्तै सन्दर्भसँग मेलखाने जीवन्त पात्र हुन्– कमला घिसिङ । त्यो बेला छोरीलाई पढाएनन् । गाउँमा स्कुुल थियो । दाजुुभाइ पढ्न जान्थे । कमलाका हजुुरबा लाहुुरे हुुन् । हजुुरआमा लाहुुरेनी । ब्रिटिस सेनामा कार्यरत बाजेको पालादेखि नै घरमा स्टील र सिलवरको चलन थिएन । कमलालाई चाँदीजस्तै रङ सिलवरको थालमा खाना खान मन लाग्थ्यो तर उनले जतिनै रहर गरे पनि त्यो साइत जुरेन । टलक्क टल्किने भनौँ, नयाँ हुन्जेल आफ्नै ऐना देखिने स्टीलको गिलासमा पानी पिउन मन लाग्थ्यो तर उनले त्यो अवसर पनि पाइनन् । जब उनको घरजम भयो, उही परिस्थिति रहेन ।

“म जन्मिएको जिल्ला दोलखा हो । मेरो घर पनि दोलखा नै । बिहे हुुँदा १७ वर्षकी थिएँ । म आफैँ भागेको होइन, हाम्रो मागी बिहे हो । मेरो श्रीमान्को थर पाख्रीन हो । बिहे गरेर गए पनि हाम्रो थर परिवर्तन हुुँदैन । परिवर्तन भन्ने कुुरा मानिसको मानसिकता र सोचाइ मात्र हो । भनाइ नै छ, मान्यताका लागि मान्ने भनेर । जे होस्, श्रीमानको घर गए पनि हामी लिखतमा भने लेख्दैनौँ । मेरो नागरिकतामा घिसिङ नै छ ।

राजधानी छिरेको लामो समय भइसक्यो । यता बसेर बानी नै यतैको प¥यो । यहाँको स्थायी बासिन्दा होइन्छ, होइन्न अर्को कुुरा । मान्छे मरेर जाँदा भोलि यो पृथ्वी नै आफ्नो हुुँदैन भने तेरो यो मेरो मलाई त मतलब पनि छैन, लाग्दैन । हाम्रा चार जना छोराछोरी छन् । ठुली छोरीले स्कुल पढ्दै बिहे गरिन् । अहिले नातिनी १२ वर्षकी भइन् । नाति ६ वर्षको भयो । हाम्रो एक भाइ छोरा बाहिर छ, टर्की । उसले यता प्लस टु सकेर बाटो ततायो । धेरै भएको छैन गएको, भर्खर चार महिना पुग्दैछ ।”

हँसिलो मुुहार ! कमलाको शैली नै यस्तो रहेछ, जति सुुनो उती सुनौ सुनौ लाग्ने । मिठास भरिएको बोलीलाई मैले सोधेँ, पढ्न कि काम गर्न किन छोरो विदेश पठाउनुु भयो ? टर्की पुग्न सानो रकमले पुुगेन होला ? मोटो नगद ऋण नै काढ्नु भयो होला । बैकबाट कि सहकारीबाट कसले सहायता गरे ?

“ऊ काम गर्नकै लागि गएको हो । यताबाट पठाउन दश लाख लाग्यो । व्यक्तिबाट लिएको पैसा हुुनाले अनेत्र धाउनुु परेन । ब्याजमा नपर्नुु अर्को सहुुलियत भयो । मलाई पर्दा भाइले हाल्दियो । अब उसको छोरी विदेश जाँदा मैले हाल्दिनु पर्छ । हाम्रो छोराले अलिअलि पठाउन थालेको छ । उता काम पायो ठीकै होला भन्नु पर्‍यो । के गर्नुु अहिलेका बच्चाहरु देशमा अडिन मान्दैनन् । खर्च जुटाउन उपाय थिएन भने पठाउन सक्ने थिएनौँ । सबै आफन्त हुुनाले व्याज परेन !”

मकै सबै सकिन्छ, बाँकी रहदैन । प्रतिगोटा १७ रुपैयाँ खरिद मूूल्य पर्छ । मैले बेच्ने भनेको काँचो मात्र हो । सयको पाँच घोगाका दरले बेच्छुु । पोल्न सजिलो छैन । हुन त यो भारी बोकेर ‘मकै मकै’ भनेर आवाज दिदै हिँड्न, डुल्न पनि सजिलो कहाँ छ र ?

आफन्त–आफन्त बिच कति गुुलियो व्यवहार ! यी वाक्य सुुनेर त झन् मलाई गाउँघरमा गरिने पर्मको याद आयो । कृषि मेलापातमा कामको बाँडफाँड हली रोपाहार धाउदाको याद आयो । लाहुरेका सन्तान कमलाका माइती । पानी पिउन ढलोटको आम्खोरा थियो । खाना खान चरेसका थाल थिए । तामाका भाँडा र चरेसकै बोटुुका बाहेक वर्तन चलाउन रहर गर्दा पनि घर (माइत) मा साइत नजुरेको प्रशंगलाई अग्र्यानिक पारा खुलस्त गरिन् ।

उनलाई जति सुुनो उती आश्चर्य ! छोरी मानिसलाई पढाउनुु पर्छ भन्ने चेतना सुरु भइसकेको नेपाली समाजमा कमलाको माइती गाउँ (घर) मा ‘छोरी सन्तानलाई स्कुल पठाउनु हुदैन’ भन्थे भनेको सुन्नु अर्को आश्चर्य भयो । यहाँ कति अभिभावकको मनसाय आफूूले जुन किसिमले गुजारा गरियो छोराछोरीलाई फरक बाटामा किन हिँडाउने ? भन्ने हुन्छ भने कतिको सोच चाहिँ आफ्नो स्तरभन्दा माथि हुनुपर्छ भनेर हर प्रयास अहोरात्र मिहिनेत गरेको देखिन्छ । हरेक आमाबाउको ध्येय छोराछोरीले आफूूलाई जितुन् ! भन्ने हुन्छ ।

कमलासँग गफिन बाँकी नै थियो । डोकाभरि खादिएका मकैका घोगातिर आँखा फैलाउँदै मैले कुरो उक्काएँ । यी मकै आजको आजै बिक्छन् ? यिनको खरिद मूल्य कति पर्छ ? यो व्यापार बाहेक अरु के काम गर्नुहुन्छ ? श्रीमान् जागिरमा कि ? “मकै सबै सकिन्छ, बाँकी रहदैन । प्रतिगोटा १७ रुपैयाँ खरिद मूूल्य पर्छ । मैले बेच्ने भनेको काँचो मात्र हो । सयको पाँच घोगाका दरले बेच्छु । पोल्न सजिलो छैन । हुन त यो भारी बोकेर ‘मकै मकै’ भनेर आवाज दिदै हिँड्न, डुल्न पनि सजिलो कहाँ छ र ?

मेरो डोकाको लागि दैनिक ६० घोगाका दरले खरिद गर्छुु । कुुनै दिन ७० अथवा १०० पनि हुुन सक्छ तर ५० चाहिँ अनिवार्य हो । सिजनको काममा म बानी परेँ । यो व्यापार बाहेक अरु केही गर्दिनँ । घरभित्र गरिने काम जति नै उतारे पनि त्यस जिम्माको लेखाजोखा गर्ने चलन हाम्रोमा बसेन । म यताबाट गएर खाना पकाउछु, खुवाउछु, खान्छु र कोठा सफा गर्छु । अरु सम्झेर नसक्ने थुप्रो काम हुन्छ ।”

मैले यसरी व्यापार सुुरु गरेको एक वर्ष भयो । म पहिला ज्यामी काम गर्थेँ । मेरो श्रीमान् मिस्त्री । थर पाख्रीन भए पनि उहाँ रक्सी खानुहुन्न । हुुन त हाम्रो जातले पाएको भन्छन्, रक्सीलाई । खानेले खान्छन् पनि तर यसमा मेरो फरक मत– अब यो कुरा पहिलाको भयो

त्यहाँ ग्राहकको आगमन भयो । मूुल्य तिरेर लैजाने कति आए । कतिले दाम सोधेर बुुझेर एकछिनमा आउछु भनेर छाडिहिँडे । कमलाले भनिन्, “बोल्नै परेपछि झुट किन बोल्नु ? मैले यसरी व्यापार सुरु गरेको एक वर्ष भयो । म पहिला ज्यामी काम गर्थेँ । मेरो श्रीमान् मिस्त्री । थर पाख्रीन भए पनि उहाँ रक्सी खानुहुन्न । हुुन त हाम्रो जातले पाएको भन्छन्, रक्सीलाई । खानेले खान्छन् पनि तर यसमा मेरो फरक मत– अब यो कुरा पहिलाको भयो ।

अहिले नखाने जात वा वर्गले चै बढी नै पिउन थालेका छन् । रक्सी खाने समुुदायका मानिसले बरु खान्नन्, पिउन्नन् । सराबको सेवनले कतिको घर झगडा भएको छ । मादक पदार्थ खाएर सवारी चलाउँदा कति दुुर्घटनामा परेका छन् । मर्नेहरु मरे, गए सकियो । थाहै हुुँदैन आफू मरेको तर बाँच्नेलाई जिन्दगीभरि कति पीडा हुन्छ ? रक्सी खानु ठीक तर उसले चै खायो भने फुलजस्तो जिन्दगी खेर गयो ।”

कुरो बुुझ्दै जाँदा त्यो दिन मौकाले मात्र कमलासँग भेट भयो । हरिया मकै बेच्न एक ठाउँमा पसल थापेर नबसेपछि ग्राहक बोलाउँदै हिँड्नेसँग कहाँ अडिएर कुरा गर्नु ? मेरो लागि समय सोचेजस्तो सजिलो हुने थिएन कि ? कमलाको दिनचर्या दैनिक बिहान चाँडो उठ्नु । मकै आइपुग्नु पहिलै डोको उभ्याएर गाडी पर्खनुु । एउटा सजिलो समय तलमाथि भए–परे मकै गाडीले फोन गर्ने रहेछ ।

संयोगवश गाडी आएन के गर्नुु ? मकै खरिद्न तीनकुने पुग्नु पर्‍यो । हुुन त कोटेश्वर–तीनकुुने वा तीनकुुने–कोटेश्वर टाढा होइन । संसारमा मानिसले कत्रा कत्रा काम पार गरेका छन्, हुन्छन् भने त्यसको तुलना सिजनका मकैको व्यापार अपायक संघर्ष पनि होइन । यहाँ आफूू बाँच्न अर्काले के भन्छ, कसो गर्छ यो सोचेर समय सक्ने नै होइन । कर्म गर्ने जीवन सहज हुुन्छ ।

आज एकादशी हो तैपनि सोचे अनुुसार व्यापार किन भएन भन्ने प्रश्न थियो, कमलाको । मेरो राय बिहान सकिनसकेको हुनाले त्यो सम्भावना भने मरेको थिएन । त्यही अनुुसार कुुरा बुुझाएर कमलाको ध्यान पुुनः आफूूतिर केन्द्रित गरे र केही थान प्रश्न तेस्र्याएँ । काठमाडौं आएर सुरुको बसाइँ कहाँ भयो ? यतिबेलासम्म यहाँ राजधानीको यो भिडमा बस्न सहजै छ ? परिवारमा राजनीति गर्ने कोही हुनुहुन्छ ? कि, आफैँलाई पनि त्यो रङ्ग चढ्छ ?

“सुरुमा मिनभवन बस्यौँ । अहिले यतै छ, कोठा । भाडा बापत महिनाको आठ हजार तिर्नुपर्छ । जसरी तसरी समय बित्दैछ । जहाँ भए पनि संघर्ष नगरी हुुँदैन, ठीकै छ । जीवनसँग त्यस्तो धेरै गुनासो छैन । यो मन हो सबैभन्दा चञ्चल । मन ठीक छैन भने साराथोक बिग्रन्छ ।

हाम्रो परिवारमा राजनीति गर्ने छैनन् भन्दा द्धन्द्ध कालमा कान्छी फुुपूूको छोरालाई माओवादीले मारे । फुपूकै माइला छोरा वडाध्यक्ष हुनुुहुुन्छ– एमाले पार्टीबाट । जिरी हो नि हाम्रो गाउँ हाम्रो ठाउँ । मान्छेहरुले त्यो भूगोललाई विदेशीभूमि स्वीजरल्याण्डसँग तुलना गर्छन् ।

यो नेता यो सरकार कसलाई के भन्नु ? यहाँ आर्थिक कमजोर भएका नागरिकका लागि खै के नै गरेको छ र सरकारले ? मलाई राजनीति गर्न आउदैन र गर्नु पनि छैन । सबैभन्दा मुख्य कुरा अहोरात्र खटेर दुुःखले पढाएका छोराछोरीलाई देशमा काम दिनु पर्ने हो ।

यो नेता यो सरकार कसलाई के भन्नुु ? यहाँ आर्थिक कमजोर भएका नागरिकका लागि खै के नै गरेको छ र सरकारले ? मलाई राजनीति गर्न आउदैन र गर्नु पनि छैन । सबैभन्दा मुख्य कुरा अहोरात्र खटेर दुुःखले पढाएका छोराछोरीलाई देशमा काम दिनु पर्ने हो । आफू त नपढेको मानिस यहाँ केही अवसर नै छैन भनेर अडिन मान्दैनन्, आजकालका जानकार बच्चाहरु । हामी साना हुुँदा अभिभावकले भनेको हार्न सकिन्थेन, मान्थ्यौँ ।”

कमलाका बुुवा फोक्सोको क्यान्सर भएर बित्नु भएको रहेछ, झन्डै दशक अघि । आमा हुनुहुन्छ । दुई जना आमाबाट जन्मिएका दश जना सन्तान आ–आफ्नो भाग गरिखाएका छन् । गाउँ जान विशेष काम पर्‍यो भने वर्षमा दुई तीन पटक नै ओहोरदोहोर हुुँदो रहेछ । नत्र जो दैनिकी छ, छँदैछ ।

आम छोरीको जीवन बिहे अघि र बिहे पछि फरक पर्छ । कसैको पनि एकनास हुुँदैन । भाग्यले जुुराएको ठाउँमा पुग्नै पर्छ । भावीको लेखान्त भोग्नै पर्छ । कोही सम्पन्नबाट महासम्पन्न हुुन्छन् त कोही कमलाले झैँ जीवनको रथ हाँकिरहेका छन्, देखिन्छन् । त्यो सम्पन्न परिवारमा जन्मिएकी कमलाले बालापनमा दाजुभाइसँगै पढ्न पाएकी भए ?

उनको आसय गम्भिर र ओझपूर्ण थियो । ‘मैले पढेको भए जागिर खान्थेँ’ कमलासँग गाडा छैन । सधैँ हिँडेर व्यापार गर्ने दिनचर्या जो छ । उसो त उनलाई नगरपालिकाको डर पनि लाग्दैन । त्यो तुलना सडक पेटीमा बस्नेहरु कुन बखत खोसिन्छन् । घरीघरी मारमा परिरहन्छन् । कमलालाई भने त्यो पिरलो पनि छैन । आगामी दिन सहज र सरल किसिमले व्यथित हुन् । हाम्रो कामना उनको शरीरमा रोग नलागोस्, शोक नपरोस् यही शुभेच्छा व्यक्त गर्दछौँ ।

सम्बन्धित शीर्षकहरु

भोटेकोशी बाढीपछि हराएका आफन्तको खोजीमा परिवार, भन्छन–‘कि सास देऊ, कि लास’

‘पुराना दललाई स्वाद चखाउन आएको यो सरकारले पहिलाको भन्दा राम्रो गर्ला कि ?

ब्रोड पिकमा ज्यान गुमाएका युक्त गुरुङको पार्थिव शरीर काठमाडौं ल्याइयो (तस्बिरहरु)

‘श्रीमान विदेशमा काम गर्नुहुन्छ, म यहाँ दिनभरी खटछु’ : सुुस्मिता सुवेदी

जापानमा डिलारामको लोभलाग्दो व्यवसायिक फड्को

‘म तागतले भ्याएसम्म खर्पन बोक्छुु तर अबको पुुस्ताले यसरी व्यापार गर्लान् कि नगलार्न ?’

‘जहाँ भएपनि संघर्ष नगरी हुुँदैन, यसैले जीवनसँग त्यस्तो धेरै गुुनासो छैन’ : कमला घिसिङ

कामदारकारुपमा कतार छिरेका अर्जुन गोले अहिले दिन्छन सयौलाई रोजगारी

‘जति व्यापार गर्छु आफ्नै उत्पादन गर्ने गरेको छु’ : बसन्ती लिम्बु

तस्विरमा हेर्नुहोस् मुस्ताङको कागबेनी र सेल्फी डाँडा